Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve

Zbornik radova Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve (Beograd 2016) ishod je rada studeničkog skupa, u kojem je učešće uzelo 26 istraživača – istoričara, vizantologa, arheologa, istoričara umetnosti, filologa, muzikologa i teologa.

Naučni skup Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve posvećen jednoj od najmanjih a istovremeno i najvažnijih crkava srpskog srednjeg veka, kako je Slobodan Ćurčić s pravom naziva, održan je u Beogradu 8. maja i u manastiru Studenici 9, 10. i 11. maja 2014. godine, u organizaciji Odeljenja istorijskih nauka Srpske akademije nauka i umetnosti, Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Univerziteta u Beogradu i manastira Studenice. Članovi Organizacionog odbora koji su pripremili skup bili su akademici Dimitrije Stefanović, tadašnji generalni sekretar SANU, Ljubomir Maksimović i Gojko Subotić, kao i arhimandrit Tihon Rakićević i protojerej-stavrofor prof. dr Vladimir Vukašinović.

Zbornik radova Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve (Beograd 2016) ishod je rada studeničkog skupa, u kojem je učešće uzelo 26 istraživača – istoričara, vizantologa, arheologa, istoričara umetnosti, filologa, muzikologa i teologa. Njih dvadeset objavilo je saopštenja u zborniku o kojem danas govorimo.

Pre nego što pređemo na detaljnije kazivanje o radovima posvećenim studeničkoj zadužbini nenasitog zidatelja božastvenih crkava, dozvolite nam da iznesemo jednu uvodnu napomenu metodološke prirode. O tekstovima objavljenim u zborniku nećemo govoriti redom kojim se oni u njemu pojavljuju. Umesto toga, postupićemo poput arhiepiskopa Danila II – on je, pišući o Milutinovim zadužbinama, to činio ne na osnovu hronološkog reda njihovog podizanja, nego na onakav način i u onoj meri koje je zahtevala priroda njegovog teksta, kako je tačno zapazio Branislav Todić. To znači da ćemo radove iz ovog zbornika prvo grupisati po tematskim celinama, a potom mišljenje o njima, problemski objedinjenim, izneti pred vašu uvaženu pažnju.

Prvi tematski krug obuhvata neposredna istraživanja same Kraljeve crkve. O njenom arhitektonskom rešenju pisao je Slobodan Ćurčić u radu Kraljeva crkva u Studenici. Simbolika, arhitektonska koncepcija i realizacija – uloge Danila II, primetivši da je Kraljeva crkva, iako po koncepciji plana i rešenju detalja pripada vizantijskom stilu, istovremeno po načinu zidanja bliža romaničkim graditeljskim tradicijama. Ćurčić arhiepiskopa Danila II smatra ključnom ličnošću u uobličavanju nove srpske graditeljske sinteze, blisko povezane s najznačajnijim i najboljim stvaralačkim središtima toga doba. Na osnovu analize programskih, ikonografskih i stilskih osobenosti fresaka hrama Svetih Joakima i Ane Miodrag Marković u radu Mihailo Astrapa i freske Kraljeve crkve u Studenici potvrđuje autorstvo solunskog zografa i njegove družine.

Sledeći tematski krug obuhvata tekstove koji se, osim na Milutinovu zadužbinu, odnose i na druga sakralna zdanja studeničkog kompleksa. Tako je Milka Čanak Medić u saopštenju O drugom studeničkom ktitoru na osnovu principa naslednog ktitorskog prava objasnila Radoslavljevu graditeljsku intervenciju u Nemanjinoj zadužbini, a arhimandrit Tihon Rakićević ukazao je na teološke pretpostavke i posledice razvoja oltarskih pregrada i promena u njihovim rešenjima u radu Bogoslovske ideje u oltarskim pregradama u periodu od Nemanjine do Milutinove studentičke crkve. Marko Popović je u studiji Studenička zdanja kralja Milutina na osnovu novih arheoloških istraživanja – koja su omogućila preciznije sagledavljanje istorije manastira izdvajanjem osam osnovnih kulturnih horizonata – proširio sagledavanje Milutinove graditeljske aktivnosti u studeničkom kompleksu sa crkve Joakima i Ane još i na rekonstruisanu manastirsku trpezariju, dograđeni aneks ispred zapadne kapije i monumentalni konak uz jugoistočni deo obimnog bedema. Dragan Vojvodić je u tekstu Rodoslovne predstave i ideja praroditeljstva u manastiru Studenici, govoreći o Kraljevoj crkvi i dvema monumentalnim kompozicijama – Lozi Jesejevoj i Lozi Nemanjića – naslikanim na istočnoj strani zapadne ulazne kule, izneo mišljenje po kojem je naglašeno isticanje kulta praroditeljstva u Studenici povezano s njenom ulogom grobnog mesta rodonačelnika svetorodne dinastije i predstavnika prvih njenih generacija.

Tematski krug posvećen samom kralju Milutinu obuhvata pet saopštenja, od kojih se dva odnose na Milutinova žitija. Prvo od njih, pod nazivom Zadužbine kralja Milutina u delu arhiepiskopa Danila II, napisao je Branislav Todić, koji analizirajući Milutinovo žitije kao značajan istorijski izvor za razumevanje kraljevog graditeljskog podviga njegove zadužbine  smatra preokretom u srpskoj umetnosti jer se one neposredno po nastanku  uključuju u predvodnički tok umetnosti pravoslavnog sveta 14. stoleća

Drugo saopštenje – Sinaksarno žitije svetog kralja Milutina patrijarha Danila Banjskog Tomislava Jovanovića – u stvari je kritičko izdanje ovog dela na osnovu njegovog najstarijeg i najočuvanijeg prepisa, nastalog krajem 15. veka (HIL 479); on je upoređen sa pet drugih prepisa, sačuvanih u celini ili fragmentarno, i s Rimničkim Srbljakom aradskog episkopa Sinesija Živanovića, uz odgovarajući uvod i komentare.

Aksinija Džurova u prilogu Hronologija kulta Stefana Uroša II Milutina u jugozapadnoj Bugarskoj piše o kultu Svetog kralja u bugarskoj pisanoj tradiciji (o odnosu srpskih predložaka i bugarskih dela agiografske i kultne bogoslužbene namene), usmenoj tradiciji (u kojoj kult iskoračuje iz zvaničnih crkvenih okvira i započinje svoj autonomni život u spontanoj narodnoj pobožnosti) i likovnoj umetnosti (gde posebno ističe značaj pomenutog Srbljaka, štampanog 1761. godine, kao predloška i uzora za izobražavanje srpskih svetitelja u kasnijem bugarskom živopisu).

Srđan Pirivatrić se bavio pitanjem naslednika Milutinovog prestola u radu Vizantijsko-srpski odnosi iz druge polovine vladavine kralja Milutina (1299–1321) u delima savremenih carigradskih istoriografa na osnovu odgovarajućih odredaba u sankcijama savremenih kraljevih povelja i njihove istorijske kontekstualizacije. U prilogu Đorđa Bubala pod nazivom Nekoliko zapažanja o povelji kralja Milutina za manastir Banjsku produžuju se diplomatička istraživanja prethodnika na takav način da se, s jedne strane, raspravlja o pitanju prirode Svetostefanske hrisovulje sačuvane u obliku knjige, dok se, s druge, razmatraju vreme, mesto i okolnosti pronalaženja hrisovulje cara Dušana za manastir Banjsku.

Sledeća tematska celina obuhvata radove u kojima se Milutinovo doba posmatra iz agiološkog i liturgičkog  ugla. Zajedničko istraživanje složenog fenomena svetosti i mehanizama konstituisanja svetačkih kultova u srednjovekovnoj Srbiji rezultovalo je radovima Smilje Marjanović Dušanić Svod srpskih svetih u doba kralja Milutina – dinastički kultovi i Danice Popović Svod srpskih svetih u doba kralja Milutina – kultovi arhijereja i pustinožitelja. U njima se iz agiološke perspektive analiziraju promene u razumevanju svetiteljskih kultova Milutinovog vremena, razlozi koji su do njih doveli i posledice koje su one imale na crkveni i politički život Srbije. Dok se prva autorka bavi mnogostrukim promenama u sferi ideologije vlasti u srpskoj sredini krajem 13. i početkom 14. veka, onim koje su se odrazile i na dinastičke kultove svetih toga vremena, odnosno novim funkcijama svetiteljskog čuda u epohi kralja Milutina, druga piše o Milutinovom dobu kao o razdoblju u kojem su, u dve etape – u vreme Teodosija i u vreme Danila II – učinjeni odlučujući koraci ka „stvaranju sabora srpskih svetitelja“, u koji se, pored dinastičkih kultova, uključuju i kultovi svetih arhijereja i pustinožitelja; ova autorka takođe ističe ključnu ulogu žanra čuda u gradnji i utvrđivanju kultova srpskih svetitelja.

Trebalo je da Kraljeva crkva prodiše punim plućima, a za to nije bilo dovoljno da bude projektovana, izgrađena, oslikana i ukrašena. Morala je da bude krštena – kako je osvećenje hrama na jednom mestu nazvao Savin agiograf Domentijan.

Zbog toga je bilo potrebno odgovoriti na sledeća pitanja: Kojim je činom osvećena Milutinova studenička zadužbina? Kakvo je bilo poreklo tog sveštenodejstva i kakvo je njegovo bogoslovsko i duhovno značenje? Rad Teološko tumačenje čina osvećenja liturgijskog prostora kod Srba u 13. i 14. veku pokušava da pruži odgovore na njih. Tu se navodi da je crkva osvećena najverovatnije poretkom koji se nalazi u rukopisu pisara Dragomana Studeničkog iz 1286. godine ili u nekom njegovom savremenom prepisu, danas nepoznatom, da je ovde reč o slovenskom prevodu postikonoboračkog evghologiona čiji je najstariji sačuvani primerak Stratigijev evhologion iz 1207. godine, a da teološko tumačenje tog čina obred posvećenja hrama, odnosno uvođenja hrama u zvaničnu upotrebu, povezuje sa svetotajinskim triptihom hrišćanske inicijacije – krštenjem, miromazanjem i učestvovanjem u evharistiji.

Poslednja grupa radova što ćemo je predstaviti vašoj učenoj pažnji obuhvata šest saopštenja koja se u širem kontekstu – bilo vremenskom, bilo tematskom – vezuju za osnovnu temu ovog skupa.

Nenad Milošević u radu Bogoslužbena forma u Srpskoj Crkvi u vreme Svetog Save otvara pitanje srpskog bogoslužbeno-ustavnog poretka u 13. i 14. stoleću, pokazujući da u Srbiji toga doba nije bilo dvojnosti tipika, već da je od samog početka njenog bogoslužbenog života na snazi bio monaški bogoslužbeni ustav. Veze manastira Studenice sa Karlovačkom mitropolijom u 18. veku, prvenstveno na osnovu epistolarne građe, obradio je Predrag Puzović, dok su Gordana Jovanović i Aleksandar Jakovljević u saopštenju Antroponimija oblasti Studenice prema turskom popisu iz 1548. godine obradili antroponomastički materijal na uzorku stanovnika trinaest sela koja su se nalazila u neposrednoj okolini manastira Studenice.

Na samom skupu pročitana su i u zbornik su uvrštena i dva saopštenja iz sfere crkvenog prava. U prvom – pod nazivom Ktitor i iguman prema hilandarskom i studeničkom tipiku – Radomir Popović govori o odnosu između ktitora i igumana tih manastira kao svojevrsnom odrazu odnosa svetovne i duhovne vlasti. Drugo saopštenje – Prava ktitora kao izazov crkvenom poretku – napisao je Zoran Krstić. Autor se u njemu uspešno bavi analizom „tamne“ strane ktitorskog prava, kako je sam naziva. On iz nove i važne perspektive pokazuje kako se na planovima kanonskog statusa klirika, vrste bogosluženja u ktitorskim crkvama i prava svojine nad ktitorskim zdanjem mogu desiti – i dešavala su se – kršenja dobrog crkvenog poretka, odnosno narušavanja osnovnih eklisioloških principa. Vesna Sara Peno u radu Crkveno pojanje u kontekstu bogoslužbene reforme i isihastičkog pokreta u 14. veku istražuje iščezavanje oblika azmatske muzičke prakse i pojavu kalofonije, koja, između ostalog, rezultuje i pokušajima izražavanja ideala isihastičkog bezmolvija muzičkim vokabularom.

Vremenski okviri kojima je omeđeno naše današnje izlaganje uslovili su kratkoću prikazivanja rezultata radova objedinjenih u zborniku Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve. Iskreno se nadamo da uvaženim kolegama čiji se radovi nalaze u njemu time nije učinjena prevelika nepravda. Sigurni smo, međutim, u to da se i iz ovog svedenog izlaganja, a pogotovo pažljivim čitanjem studija o kojima smo danas ovde govorili, može steći utisak da su njima dosadašnja istraživanja o kralju Milutinu, njegovoj studeničkoj zadužbini i vremenu njenog nastanka dopunjena i proširena, te da je, samim tim, naučni skup koji im je posvećen ispunio svoju svrhu.

Naučne rezultate ovog zbornika možemo sažeti na sledeći način: Kraljeva crkva u Studenici, koju su oslikali solunski zograf Mihailo Astrapa i njegova družina, ishod je nove srpske graditeljske sinteze, a njoj je posebno doprineo arhiepiskop Danilo II. Ona, kao i druge Milutinove zadužbine, predstavlja preokret u srpskoj sakralnoj umetnosti, preokret koji je uključuje u predvodničke tokove arhitekture i slikarstva pravoslavnog sveta onog doba. Crkva je osvećena najverovatnije po poretku zabeleženom u rukopisu pisara Dragomana Studeničkog iz 1286; u njoj se bogoslužilo u skladu s monaškim bogoslužbenim ustavom, koji su pratili odgovarajući muzički napevi.

Milutinov graditeljski podvig u Studenici, pored te crkve, obuhvata i rekonstruisanu manastirsku trpezariju, dograđeni aneks ispred zapadne kapije i monumentalni konak uz jugoistočni deo obimnog bedema. O Kraljevoj crkvi ne može se govoriti ukoliko se u obzir ne uzme i Nemanjina zadužbina, koju je kralj Radoslav na osnovu naslednog ktitorskog prava proširio pripratom i u kojoj se podjednako pažljivo negovao kult praroditeljstva. Primećeno je da se oltarske pregrade tih crkava razlikuju u meri u kojoj su se razlikovale teološke vizije onih što su ih podizali.

U zborniku je rešeno pitanje naslednika Milutinovog prestola kao kamena spoticanja srpsko-vizantijskih odnosa, istražene su Svetostefanska hrisovulja i hrisovulja cara Dušana za manastir Banjsku, raspravljano je o odnosu ktitora i igumana u Savinim tipicima i ukazano na moguće zloupotrebe ktitorskog prava u teološko-kanonskom životu Crkve.

Takođe je skrenuta pažnja na promene u razumevanju svetiteljskih kultova Milutinovog vremena, posebno na odlučujuće korake u stvaranju sabora srpskih svetitelja, u koji se, pored dinastičkih kultova, uključuju i kultovi svetih arhijereja i pustinožitelja.

Ukazano je i na veze manastira Studenice s Karlovačkom mitropolijom u 18. veku, predstavljena su antroponimijska istraživanja studeničke okoline u 16. veku, analiziran je kult Svetog kralja u bugarskoj pisanoj i usmenoj tradiciji, kao i u likovnoj umetnosti, i dato je kritičko izdanje Sinaksarnog žitija svetog kralja Milutina patrijarha Danila Banjskog.

Nije na odmet zapaziti i to da se među pomenutim temama neke pojavljuju prvi put, dok su se drugima naučnici prethodnih generacija već bavili. Kao da su učesnici studeničkog skupa – nadahnuti Milutinovim pristupom stvaralaštvu – istovremeno svojom pisanom rečju podizali nove zadužbine, ali su i obnavljali stara rukopoloženja roditelja i praroditelja svojih, proširujući i produbljujući njihova saznanja. To, opet, predstavlja znak nade da će se ova istraživanja nastaviti i u budućnosti. Neke od tema tek će kročiti na naučnu scenu, dok se druge već naziru na stranicama ovog zbornika. Ilustracije radi, navešćemo samo pitanje posvećivanja hrama ili imenovanja crkve, kako ga pojedini od pomenutih autora nazivaju. Nama se čini da se u pravilnom i potpunom sagledavanju i rešavanju tog problema ne sme zaobići temeljni heortološki princip po kojem su formirani svi značajni praznici crkvene bogoslužbene godine, a koji je kralju Milutinu i njegovim savremenicima bio dobro poznat, jasnije i očiglednije nego što se to nama danas može učiniti. O čemu je reč?

U crkvenom prazničnom kalendaru nakon velikog, primarnog praznika uvek sledi manji svetački spomen, to jest proslavljaju se takozvani sekundarni akteri praznika. Tako se posle praznika Rođenja Hristovog proslavlja Sabor Presvete Bogorodice, posle Krštenja Hristovog Sabor Svetog Jovana Krstitelja, posle Sretenja Gospodnjeg Sveti Simeon Bogoprimac i proročica Ana itd. Organsku povezanost tih praznika ističu crkvena himnografija, otačka tumačenja i sam liturgijski način njihovog proslavljanja. Kada znamo za to, postaje nam očiglednije da je Milutinovom odabiru Svetih Joakima i Ane za patrone nove crkve u studeničkom kompleksu mogao doprineti i ovaj lex orandi – zakon molitve – po kojem se velikoj, centralnoj studeničkoj crkvi, posvećenoj Majci Božijoj, prirodno pridružuje drugi, manji hram, posvećen njenim roditeljima.

Studenički skup, recimo i to, održan je u navečerje značajnih jubileja – 800 godina srpske kraljevine i 800 godina autokefalne Srpske arhiepiskopije – i on ih istovremeno i najavljuje i ukazuje na načine istraživanja, sagledavanja i tumačenja naučnih pitanja vezanih za njih.

Odlukom da se drugi deo skupa posvećenog Kraljevoj crkvi održi ne samo kraj nje nego i njoj – u skladnom nizu prožimanja radnih sesija skupa i manastirskih bogosluženja – Organizacioni odbor omogućio je učesnicima da ono što su govorili i pisali o zadužbini bezbrojnog ukrasitelja svetih crkava istovremeno dožive i iskuse u njoj. Na taj način, sigurni smo, njihovo razumevanje i tumačenje crkve Svetih Joakima i Ane Stefana Uroša, praunuka svetoga Gospodina Simeona i unuka Prvovenčanoga kralja Stefana, sina velikoga kralja Uroša i kralja svih srpskih zemalja i pomorskih, kako je Milutin nazvan u ktitorskom natpisu svoje zadužbine, bili su nadahnuti i produbljeni.

Izvor