Prof. dr Maja Anđelković o novom izdanju Studeničkog tipika Svetog Save

Povodom osam vekova autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve Manastir Studenica je nedavno izdao kapitalno trojezično izdanje „Studenički tipik Svetog Save“, čija je posebnost to da je prvi put štampan u celini.

Tim povodom gost radio „Svetigore“ bila je prof. dr Maja Anđelković, profesor srednjevekovne književnosti na Filološko-umetničkom fakultetu u Kragujevcu, rukovodilac filoloških i bibliotečkih projekata manastira Studenica, prevodilac i urednik novog izdanja ,,Studenički tipik Svetog Save“.

M. Anđelković: „Studenički tipik Svetog Save“ (uvodna reč)

„Delo je značajno zato što je prvi put u istoriji od izdavanja Savinog dela, uspostavljen tačan redosled sastavnih delova tipika. Prvi put imamo dakle Žitije Svetog Simeona’ stavljeno kao prvo slovo Studeničkog tipika„, ističe urednica izdanja Anđelković.

Objašnjava da se na ovaj način omogućava uspostavljanje prvobitnog, propisanog poretka sastavnih delova manastirskog tipika, i konačno sagledavanje Studeničkog tipika  u njegovom punom obliku i obimu.

Po njenim rečima Studeničkim tipikom i njemu pripadajućem Žitiju Sv.Simeona, Sv. Sava je uspostavio osnove srpske kanonsko-pravne i heortološko-himnografske literature:

„Značaj Studeničkog tipika ne treba sagledavati samo u kontekstu uspostavljanja manastirskog ustrojstva, već i u kontekstu konkretnih postupaka koji su prethodili dobijanju autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve 1219. godine. Istovremeno, ne treba zanemarivati ni njegov značaj i za srpsku državu jer Sava u ovom svom delu naglašava da je Simeon Nemanja bio samodržavni vladar, a upravo je samostalnost vlasti omogućavala dalji razvoj srpske države,  njeno prerastanje u rang kraljevine, i dobijanja autokefalnosti Srpske crkve. „

Sa aspekta filologije Studenički tipik zauzima veoma bitno mesto jer je, osim po značajnim lingvostilističkim karakteristikama, reč o prvom tipiku koji je nazvan izvornom rečju Obraznik Svetoga Save Srpskog.

„Pisanjem žitija Svetog Simeona, kao prvog slova Studeničkog tipika, Sveti Sava ne samo da po prvi put u celosti prikazuje život svoga oca, nego tim delom zapravo postavlja osnov srpske izvorne književnosti i to je zaista nemerljiv doprinos i Svetog Save i u čitavom kontekstu i samog žitija Svetog Simeona, odnosno u širem kontekstu Studeničkog tipika, jer je u okviru njega Žitije i nastalo“, kazala je urednica novog izdanja „Studeničkog tipika“.

Prof. dr Maja Anđelković kazala je da se život Svetog Simeona – Stefana Nemanje, proučavao i sagledavao sa različitih aspekata, prvo u bogoslovskim a potom i u naučnim krugovima. Međutim po njenom mišljenju niko bolje i sažetije, poetičnije nije prozborio o Stefanu Nemanji od njegovog sina Svetog Save.

„Mnogo puta do sada smo sve osvedočili da je Stefan Nemanja zaista bio nenadmašan u ulozi onog koji je stvorio srpsku državu, a na neki način i Srpsku pravoslavnu crkvu, naravno, uz svog sina Savu, ali ono što je veoma interesantno jeste činjenica da ga takvog vidi narod još za života“, istakla je profesorica. Dodala je da je Sveti Sava opisao i kako je narod „ridao“ kada se Nemanja odrekao prestola i predao ga sinu Stefanu, kao i da Sava u daljem tekstu žitija nizom retorički pitanja zapravo naglašava sve one karakteristike Simeona Nemanje koje su ga učinile nenadmašnim u istoriji srpskog naroda.

Profesorica je kazala da je za osnovu Studeničkog tipika, kao i Hilandarskog tipika, Sveti Sava uzeo Evergetidski tipik, tipik Evergetidskog manastira u Carigradu, i prilagodio ga potrebama manastira Hilandara i Studenice.

S obzirom na to da nisu sačuvani (ili bar do sada nisu pronađeni) protografi Hilandarskog i Studeničkog tipika, i dalje ostaje nedoumica da li su nastajali istovremeno ili sukcesivno:

„Sadržina Studeničkog tipika nameće zaključak da je završne redaktorske izmjene Sv. Sava uradio nakon završetka pisanja Žitija Sv. Simeona, kao prve glave Studeničkog tipika, u periodu od prenosa Simeonovih moštiju u Studenicu (1207) do objavljivanja „Simeona Nemanje kao novog mirotočca“ (1210). Redaktura koju je Sava izvršio prilikom pisanja Studeničkog tipika nedvosmisleno je veća od one sprovedene u Hilandarskom tipiku.

U kanonsko-pravnom kontekstu se javlja nova, bitna odredba o tome kako se arhimandrit postavlja za igumana studeničkog. Takođe, određivanje statusa manastira Studenice u odnosu na ostale manastire, potom zapovest vladaru zemlje da prisustvuje i učestvuje u izboru igumana, kao i zapovest vladaru da štiti manastir Studenicu – ne samo da su važni kanonsko-pravni nego i svetovno-pravni elementi, i svedočanstvo o odnosu crkvene i svetovne vlasti.“

Profesorica ističe da iz Tipika možemo saznati više o posebnom statusu Studenice, što Sveti Sava naglašava u 12. glavi Tipika, koja ima naslov O slobodi manastira.

Dr Anđelković je govorila i o knjižnom fondu manastira Studenice, o interesantnim zapisima koji su pronađeni u studeničkim knjigama, među koji je svojeručni zapis Svetog Mardarija, što ukazuju na to da je Studenica od svojih početaka bila važno stecište pisane reči:

„Studeničke knjige su imale važnu ulogu u razvoju i pismenosti i književnosti, što nam ukazuje da ta istraživanja studeničkog knjižnog fonda treba nastaviti i rezultate publikovati kako bi bili dostupni široj čitalačkoj publici, ali i svim onim istraživačima koji se Studenicom bave sa različitih aspekata i u okviru različitih naučnih disciplina.“

Sa prof. dr Majom Anđelković razgovarala je Slobodanka Grdinić.
Izvor: Mitropolija