Nemanjina rezidencija u Studenici

„Naš sveti manastir ovaj, kao što znate, bilo je ovo mesto kao pusto lovište zverova. Kada je došao u lov gospodin naš i samodržac, Stefan Nemanja, koji je carevao svom srpskom zemljom, i kada je on lovio ovde, izvoli mu se da ovde, u ovom pustom mestu, sagradi manastir ovaj…“

Sveti Sava, Manastir Studenica, 1206/7. godine

Gore navedene reči zapisao je starešina Manastira Studenice arhimandrit Sava ubrzo po dolasku sa Svete Gore. Njima on počinje Žitije svoga oca Prepodobnog Simeona. Pošto je preneo očeve mošti i položio ih u grob koji je Nemanja za života sebi pripremio, Sveti Sava je u miru Manastira Studenice napisao žitije ktitora. Na samom početku opisuje odabiranje mesta na kome će biti građen Manastir. Studeničku Crkvu je Nemanja odredio za mesto gde će se sahraniti on i njegova porodica. On je ovde, do odlaska na Svetu Goru, bio monah – jedan od bratije manastira.

Osim istorijskog značaja, Studenica je uspela da sačuva prvobitni manastirski kompleks. To su temelji i delovi zida manastirske tvrđave sa trougaonim kulama za odbranu od napadača. Tu je ulazna kula-zvonik i kamena trpezarija. U središtu svega je Crkva posvećena Bogorodici Dobrotvorki a oko nje ostale Crkve. Saborna Crkva je sačuvala prvobitni izgled, skulpturu iz 12. veka, slikarstvo iz 1208/9., iz 1234. godine i dalje.

Kroz vekove, mnogi vladari su ulagali u ovaj Manastir. Crkvu proširuje Nemanjin unuk kralj Radoslav, kompleks obnavlja kralj Uroš, Milutin gradi čuvenu kraljevu Crkvu 1314. godine.

 

Obnove su vršene vekovima. Godine 1758. iguman Konstantin piše: „obnovi se grad“ (tj. manastirski kompleks). Obnova je vršena u drugoj polovini 20. veka od strane naše države. Značaj ove obnove je ogroman. U više navrata otkopavani su stari konaci u periodu od 1968. do 1987. godine. Najveći deo ovih radova Republički zavod za zaštitu spomenika kulture izveo je do proslave 800 godina Studenice koju je Manastir svečano obeležio 1986. godine na čelu sa igumanom arhimandritom Jovanom, sadašnjim Episkopom šumadijkim i administratorom žičke Eparhije. Zbog velike važnosti i obima pomenutih radova na Crkvama, trpezariji Svetog Save i celokupnom kompleksu, neki poslovi nisu došli na red. Tako je bilo sa ruševinama najstarijih konaka koje je, pre oko 830 godina, podigao ktitor Nemanja.

Ostaci ktitorske rezidencije

Poklonici Studenice koji su do pre petnaest godina dolazili u manastir pamte skoro ravnu istočnu stranu porte sa travnjakom i voćnjakom. Ovakav izgled manastirskog dvorišta nije bio u vreme Nemanje.

Posle prve velike katastrofe koja je zadesila Manastir dolaskom Turaka na ove prostore, konaci su zapaljeni i porušeni. Posle ovoga, i pored kasnije izgradnje, bratstvo nije imalo snage ni mogućnosti da obnovi severoistočnu stranu kompleksa. Ona je ostala u ruševinama koje su u toku narednih vekova zatrpavane s obzirom da se nalaze u najnižoj zoni dvorišta. Na nasipima su u narednim vekovima pravljene manje zgrade koje su, posle rušenja, opet zatrpavane i nad njima su građene nove. Tako se za nekoliko vekova nivo dvorišta na toj strani podigao za nekoliko metara.

Ipak, kako se monaški život u Studenici do danas nije prekidao, monasi su čuvali predanje o zgradi koju je podigao ktitor Nemanja. Prema ovoj tradiciji, severno od velike studeničke crkve nalazile su se najstarije manastirske prostorije zvane Velike kelije.

Konzervirani prozor iz srednjeg veka

Upravo tu su, 2011. godine, otkriveni ostaci jedne monumentalne građevine masivnih zidova. Postojanje velike zgrade je arheolozima od ranije bilo poznato ali ova zgrada nije bila otkopavana. Zbog svojih impresivnih dimenzija (30 m h 10 m) ovo je jedna od najvećih srpskih srednjovekovnih građevina. Njena unutrašnja konstrukcija je bila građena od drveta, koje je verovatno bilo bogato ukrašeno. Analiza je pokazala da su u pitanju poslednji ostaci monumentalne ktitorske rezidencije Stefana Nemanje. Način njene gradnje se potpuno razlikuje od susednih skromnijih srednjovekovnih monaških konaka.

Osim ktitora Nemanje, u ovoj rezidenciji kasnije su boravili naši vladari sa svojim dvorom prilikom svojih dolazaka u Studenicu. Ovo veliko zdanje postradalo je krajem 14. veka prilikom prve turske pohare manastira. Kasnije je nad delom ruševina podignut jedan mali manastirski konak koji je izgoreo početkom 17. veka. U njegovim ruševinama otkriveni su ostaci jednog velikog polijeleja, tj. lustera sa kandilima, koji se nekada verovatno nalazio u Crkvi. Od ovog svećnjaka ostala je jedna dobro očuvana bronzana figura goluba iz 15. veka, pronađena u grumenu stakla koje se istopilo u požaru. Široki ulaz u ovu građevinu je bio naspram vrata na severnoj pevnici Bogorodičine Crkve.

Metalni golub sa lustera, otkopan u Nemanjinoj rezidenciji

U ovoj i ostalim građevinama ovog i kasnijih perioda pronađeni su slojevi ugljenisanog drveta sa delova konaka koji su goreli krajem 14. veka, tj. u godinama oko kosovske bitke. Iz ovog perioda je i veliki pirg-osmatračnica građena neposredno pred opasnost od Turaka. Njeni temelji tek treba da se istraže. Pronađeni su mnogi ulomci keramike iz perioda od 13. do 17. veka koji su sada na obradi u Republičkom zavodu. Godine 2012. pronađen je novac iz vremena Svetog kneza Lazara, srebrni venecijanski novac iz druge trećine 13. veka, srebrni dinar kralja Stefana Uroša II. Pronađena je olovna ampula za sveto miro sa likom Svetog Dimitrija u medaljonu, mala reljefna ikona Bogorodice sa Hristom rezana u kamenu i drugo.

Iskopavanja su potvrdila da je Studenička tvrđava sa kulom i kapijama građena u vreme župana Stefana Nemanje. Time su odbačene neke ranije pretpostavke da je na ovom mestu postojala neka ranija vizantijska tvrđava. Baš kako je i napisao Sveti Sava, ovo je mesto, pre gradnje manastira, bilo „pusto lovište zverova“.

Izvor: Žički Blagovesnik