Sunčani časovnik manastira Studenica

Sveti Sava je stigao je iz Hilandara u Studenicu 1207. godine, nadgledao i lično učestovao u oslikavanju Bogorodičine crkve, a onda je jednom prilkom od protomajstora uzeo šestar, lenjir i pisaljku, čekić i dlijeto… i tako je nastao studenički časovnik, najstariji sačuvani srpski i južnoslovenski časovnik.

Slika 1. Južni portal Bogorodičine crkve (strelicom je označeno mesto sunčanog časovnika)(levo); sunčani časovnik (desno, gore); detalj časovne skale sa sektorima za 6. i 7. čas (desno, dole) (foto. M. Tadić)

Šta se može reći ili pretpostaviti o srednjovekovnom časovniku u Studenici?

Sunčani časovnik je uklesan 4 m iznad zemlje, u uglačanom bloku sivo-belog mermera koji je uzidan uz južni portal Bogorodičine crkve (sl. 1, levo). Časovna skala je polukrug radijusa r = 21 cm, podeljen na 12 približno jednakih časovnih sektora, od kojih poslednja tri nedostaju (sl. 1, desno, gore). Nema ni bacača senke, vodoravne šipke koja je nekada polazila iz centra polukruga.

Brojčanik čine slovne oznake, jer u staroslovenskom pismu nije bilo posebnih oznaka za brojeve. Slovne oznake, visine 20-27 mm, idu azbučnim redom, s tim da se preskaču slova B i Ž, a u ulozi šestice je ubačen znak u obliku preokrenutog latiničnog slova (sl. 1, desno, dole) koji je korišćen u XII/XIII veku (u to vreme, na primer, nastalo je Miroslavljevo jevanđelje u kome je ispisivana ista oznaka za šesticu).

Dok je sunčani časovnik bio kompletan (sa bacačem senke), senka vodoravnog štapa je prelazila preko sektora i svojim pravcem pokazivala doba dana. Sunčani časovnik Bogorodične crkve manastira Studenice, i svi časovnici toga tipa, karakteristični za evropski srednji vek, nisu pokazivali časove zvaničnog temporalnog časovnog sistema nego su sami sobom diktirali poseban časovni časovni sistem – likovno temporalni časovni sistem. Za ljude evropskog i srpskog srednjovekovlja ta nesaglasnot bila je nebitna.

Linije studeničkog časovnika su izubane, a brojke nedosledno usmerene (sl. 1, desno, dole): uklesao ga je amater, kako bi smo danas to rekli. A ko je to mogao biti?

Znamo ko nije – to nisu majstori koji su vajali kamene ukrase tog portala, niti je to neko od „običnih” smrtnika, protomajstor ga ne bi pustio da mu amaterskim radom „kvari” uglačanu mermernu fasadu. Bio je to neko ko nikoga nije trebao pitati za dozvolu (velikodostojnik), neko ko je video sveta (u to vreme, svetski putnik = hodočasnik), mnoge crkve i na njima sunčane časovnike. Došao je, pogledao južni portal, i odredio mesto sunčanom časovniku. Od protomajstora je uzeo šestar, lenjir i pisaljku, čekić i dlijeto, popeo se na već postojeću skelu, iscrtao i uklesao časovnu skalu, i na kraju između dva gornja bloka postavio vodoravnu šipku.

Ko je mogao biti taj „neko”, taj prvi srpski časovničar? Znamo ko je bio poslednji časovničar srpskog srednjeg veka, to je bio srpski monah Lazar koji je u Moskvi napravio prvi mehanički časovnik 1404. godine. Monah Lazar je u Moskvu došao iz manastira Hilandara.

U Hilandarskom tipiku se prvi put pominje reč „čas” u smislu egzaktne jedinice za merenje vremena u okviru dana, a ispred ulaza u arsanu hilandarskog utvrđenja Hrusija (starog manastira Svetog Vasilija) otkriven je stari sunčani časovnik „studeničkog” tipa. Hilandar ‒ Hilandarski tipik ‒ Hrusija ‒ Studenica ‒ hodočasnik ‒ velikodostojnik ‒ sunčani časovnik, svi ti nazivi i pojmovi asociraju samo na jednog čoveka, Svetog Savu.

Sveti Sava je stigao je iz Hilandara u Studenicu 1207. godine, nadgledao i lično učestovao u oslikavanju Bogorodičine crkve, a onda je jednom prilkom od protomajstora uzeo šestar, lenjir i pisaljku, čekić i dlijeto… i tako je nastao studenički časovnik, najstariji sačuvani srpski i južnoslovenski časovnik.

• Milutin Tadić (Studenički sunčanici, „Bagdala”, Kruševac, 1987)

• Nataša Stanić, Milutin Tadić (Putovanje kroz vreme – priča o sunčanom časovniku manastira Studenice, „Razvoj astronomije kod Srba VIII”, 2014)

 Najstariji srpski i južnoslovenski časovnik

Izvor