Dragoceno nasleđe za buduće naraštaje

8. decembra 2020. Aktuelno, Vesti, Kultura, Naslovna0

Veliki župan Stefan Nemanja kao svoju najveću i najznačajniju zadužbinu podigao je manastir Studenicu, nedaleko od Kraljeva. Glavni hram manastirskog kompleksa posvećen je Presvetoj Bogorodici. Studenica je jedan od najlepših srpskih i svetskih manastira, ne samo zbog prefinjene arhitekture Vizantijsko-raške škole već i zbog predela neviđene lepote kojima je okružen, a posebno su vredna slikarska dela na kojima već decenijama vredno rade restauratori i konzervatori, ne bi li im povratili prvobitni sjaj i lepotu

Povodom završetka ovogodišnjih radova na zaštiti freskopisa posetili smo manastir Studenicu i razgovarali sa arhimandritom Tihonom (Rakićevićem), igumanom manastira.

Na početku razgovora iguman kaže da se nekada u kompleksu Studenice nalazilo mnogo manjih crkava, od kojih su danas sačuvane tri, koje su i bogoslužbeno aktivne. Vreme završetka radova na Bogorodičinoj crkvi je 1209. godina, o čemu svedoči i ktitorski natpis u obodu kupole: „Ovaj Presveti hram Prečiste Vladičice naše Bogorodice sazdan bi veleslavnim velikim županom i svatom (prijateljem) cara grčkog Aleksija Stefanom Nemanjom koji je primio anđeoski obraz kao Simeon monah… velikoga kneza Vukana godine 1208/9, idnikta 9. i mene, koji je ovde služio, pomenite Savu grešnago.”

Arhimandrit Tihon (Rakićević), iguman manastira

– Bogorodiča crkva manastira Studenice svrstava se u najvrednije spomenike Raške graditeljske škole. Spoljni izgled Bogorodičine crkve održava skladan odnos dva arhitektonska pravca: romanike, vladajuće na zapadu, i vizantijskog stila. Iz ova dva stila, nastao je specifičan graditeljski stil poznat pod imenom raška škola. Vrhunac umetničkog oblikovanja u manastiru Studenica predstavljaju četiri portala, među kojima se posebno izdvaja zapadni, smešten između spoljne i unutrašnje priprate. Na severnom zidu potkupolnog prostora je prozor sačinjen od kvadratnih polja sa medaljonima, izrezanim u olovnoj ploči, koji prikazuju osam fantastičnih životinja – simbole Bogorodičinih vrlina, i sa dve rozete koje simbolizuju „oko Božije“, objašnjava iguman Tihon, pa nastavlja:

– Prvobitni oslikani živopis delom je sačuvan u oltaru, zatim u podkupolnom prostoru, na zapadnom zidu i u donjim zonama naosa. Centralno mesto u oltaru zauzima kompozicija Bogorodice sa anđelima, ispod nje je predstava na kojoj Hristos pričešćuje apostole. Starom slikarstvu pripadaju i predstave „Blagovesti“ i „Sretenje“, na zapadnom delu oltarske pregrade. Najmonumentalnija, a po umetničkimodlikama najsavršenija, jeste kompozicija „Raspeće Hristovo“.

Ekipa restauratora i konzervatora: oni oživljavaju vredne freske

Osmovekovna briga

Našeg sagovornika pitamo i kada su urađeni prvi restauratorski radovi u manastiru.

– Manastir Studenica je institucija, ima svoju strukturu koja je sačuvana do dana današnjeg. Tu spadaju hramovi, građevine slikarstvo, sklupture… i te vrednosti su među najvećima u svetu iz tog perioda koje su sačuvane do danas. Naše slikarstvo iz ranog perioda trinaestog veka svrstava se u najznačajnije u svetskoj umetnosti toga doba. Ono je dobrim delom sačuvano osmovekovnom brigom i velikim trudom mnogih generacija. Kroz istoriju Studenice dešavale su se različite katastrofe. Već posle dvesta godina gradnje manastira, krajem četrnaestog i početkom petnaestog veka, izbio je veliki požar, baš u vreme kada su Turci napadali ove prostore. I u narednih nekoliko vekova manastir je stradao. Bratstvo manastira, ktitori i dobri ljudi su pomagali obnovu Studenice. Godine 1569, izvršena je obnova studeničkog živopisa, o čemu svedoči očuvan zapis. Na južnom zidu prikazana je ktitorska kompozicija na kojoj Bogorodica privodi  ktitora, Simeona Nemanju, sa modelom crkve u ruci – Hristosu, Pravednom Sudiji. U priprati, koja je živopisana i restaurirana 1569. značajan je ciklus fresaka „Strašnog suda“, u gornjim zonama istočnog i zapadnog zida. Obnovljeni živopis iz 16. Veka rađen je stručno i znalački, i to je prvi restaura torski poduhvat kod Srba. Pretpostavlja se da je u tom poduhvatu učestvovao i monah Longin, jedan od najboljih srpskih umetnika tog vremena.

Slikar – restaurator mr. Stojanka Samardžić

Stojanku Samardžić, slikarku-restauratorku, savetnicu Zavoda za zaštitu spomenika kulture, iz Beograda, pitamo šta se radilo u novijem periodu, u osamnaestom, devetnaestom i dvadesetom veku?

– Krajem 18. veka i borbi za oslobođenje od Turaka, kao i u ranom 19. stoleću, u nekoliko navrata je manastir ponovo spaljivan. Sredinu devetnaestog veka naše su freske dočekale tamne, pod naslagama čađi, pa je tada urađena njihova restauracija. Tokom obnove, međutim, neke su freske i oštećene. Novim konzervatorskim i restauratorskim radovima polovinom 20. veka, zahvaljujući Zavodu za zaštitu spomenika kulture, nadležnog ministarstva i naše države, počela je intenzivna obnova freskopisa u Studenici. Već više godina obavljaju se veliki radovi na restauraciji i konzervaciji, a sve sa namerom da se sačuva i prikaže svetu blago Studenice. Sada su dostupne za službu, gledanje, uživanje i za molitvu. U punom sjaju, kao nekada. U kompleksu manastira Studenica se neprekidno izvode zaštitni radovi. Freske u crkvama manastira Studenice su konzervatorski tretirane u više navrata u prethodnih sedam decenija. Izvedeni su prvi zaštitni radovi u Kraljevoj crkvi, u Nikoljači su otkrivene freske koje su bile premalterisane, ali, pre svega, posebna pažnja posvećena je freskama u naosu Bogorodičine crkve, naročito „Raspeću“ i okolnom zidnom slikarstvu koje je bilo teško oštećeno, sklono padu i delom grubo preslikano.

Bombardovanje prekinulo radove

Naša sagovornica kaže da se to dešavalo izme đu 1947. i 1951, u vreme kada je u jeku bila obnova ratom opustošene zemlje i bilo je teško nabaviti  skele, građevinski materijal, alat i pribor za rad.

Puno napora je trebalo tadašnjim stručnjacima da se komunistička vlast ubedi da novac u takvoj si tuaciji treba izdvojiti za obnove srednjovekovnih crkava i slikarstva u njima. Ipak, tadašnja vlada imala je razumevanja i svest o značaju Studenice i sveobuhvatni radovi su intenzivno sprovođeni narednih godina. Polet i briga za ovo vredno slikarstvo jačaju 1951. otkrićem fresaka koje su nastale. One su se nalazile u podkupolnom prostoru i više od jednog stoleća su bile ispod sloja preslika koje su nastale tokom jedne obnove u 19. veku. Tom prilikom otkrivene su, recimo, freske: „Rođenje Bogorodice“, „Blagovesti“, „Sretenje“, „Uspenje Bogorodice“, „Jevanđelisti“ itd. Kao kruna ovih radova, otkrićem ktitorskog natpisa iz 1209. Ispod venca kupole, nauci je dat odgovor kada su nastale najstarije zidne slike glavne crkve u Studenici.

Raspeće Hristovo

Tek nakon uklanjanja ovih preslika i otkrivanja do tada nepoznatih fresaka, mogla se sagledati njihova vrednost i lepota, ali i stepen oštećenosti. Imale su i do 700 oštećenja na metru kvadratnom koja su nastala pod uticajem vremena. Prvi pokušaj restauracije novootkrivene zidne slike Sv. Sime ona Bogoprimca na kompoziciji „Sretenje“, otkriva nam naša sagovornica, urađen je 1952. a izveo ga je Miloš Jovanović, prvi zaposleni slikar-konzervator tadašnjeg Zavoda za zaštitu i naučno proučavanje spomenika kulture Srbije, kako se tada zvao današnji Zavod.

– Narednih decenija bilo je još nekoliko pokušaja koji su zaustavljeni usled nedostatka novca – nastavlja mr Samardžić. – Prvi sveobuhvatni konzervatorsko-restauratorski radovi, koji su se

bazirali na poštovanju razrađenih međunarodnih etičkih preporuka i kodeksa, započeli su osamdesetih godina, pod rukovodstvom profesora Zvonimira Zekovića. Radovi su se zbog manjka novca odvijali sporo, čak bili i prekinuti 1999, kada su zbog bom bardovanja i teškog stanja u zemlji postojali drugi prioriteti. Nastavljeni su 2006. i traju do danas.

Tokom ovih 14 sezona radovi se pretežno odvijaju u Bogorodičinoj crkvi i Radosavljevoj priprati. Nakon istraživačkih radova, pripreme plana, kao i utvrđivanja metodologije, izrađen je projekat prema kome su do sada završeni radovi na celokupnom slikarstvu unutrašnje priprate, oltarske apside, na Trijumfalnom luku, zatim u Radoslavljevoj priprati u kapeli Sv. Nikole i kapeli Sv. Simeona gde su najstariji portreti Nemanjića. Zaštićen je i obnovljen čitav zapadni portal, na kome su na ovim prostorima jedinstveni, retki primerci polihromne srednjovekovne kamene plastike. Poslednjih nekoliko sezona odvijaju se radovi u naosu, u potpunosti su zaštićene i obnovljene neke od najznačajnijih kompozicija u ovom delu crkve kao što su „Sretenje Gospodnje“ i „Blagovesti“, a potpuno je obnovljena jedna izuzetna celina, a to su freske – monumentalno „Raspeće“ i „Uspenje Bogorodice“. Zahvaljujući ovim radovima i analizom slojeva biće lakše saznati i dopuniti istoriju Studenice.

Vredna mlada restauratorka

Koliko su trajali radovi na Raspeću i koliko je tu bilo posla, pitamo još našu sagovornicu?

– Radovi su trajali dve sezone i potpuno su konsolidovane sve dubinske pukotine i podklobučenja koja su oslabila sliku do te mere da je postojala mogućnost obrušavanja pojedinih delova. Obnova ovog vanvremenog dela višeslojnog karaktera u svakom pogledu, bio je doživljaj za pamćenje za sva vremena,za sve nas – kaže mr Samardžić.

Konzervatorsko-restauratorski radovi na zidnom slikarstvu u Studenici mogli bi da potraju više godina. Do sada ih je finansiralo Ministarstvo za kulturu Republike Srbije, uz pomoć donacije Vlade Sjedinjenih Američkih Država i njihove Ambasade u Beogradu, kao i uz pomoć donacija pojedinaca i prijatelja manastira. Radovi na zidnom slikarstvu u Bogorodičinoj crkvi su na dobrom putu da budu privedeni kraju, ukoliko bi se ulaganja povećala i intenzivirali radovi. Tako bi dragoceno nasleđe Studenice, kao prvo u nizu izuzetnih darova naše istorije, bilo zaštićeno i obezbeđeno za buduće naraštaje.

Gordana Jakovljev konzervator – restaurator

U Studenici smo sreli i Gordanu Jakovljev, konzervatora-restauratora koja živi i radi u Nemačkoj, a rodom je iz Banata, Srpskog Itebeja. Kaže nam da je radila na freskopisu u manastirima – Tronoša, Mileševa, Visoki Dečani, u Pribojskoj banji, crkvi u Arilju… Poslednjih desetak godina dolazi u Studenicu.

– Od 2012. dovodim male grupe Nemaca koji su zainteresovani da upoznaju srpsku kulturu, našu umetnost, istoriju. Tada dolazimo u Studenicu, obilazimo Savinu isposnicu i ostale manastire u Srbiji. Dovodim i Amerikance, kolege istoričare umetnosti koje zanima srednjovekovno srpsko slikarstvo, ali obilazimo i dobre restorane gde se upoznaju i sa srpskom kuhinjom.

„Beli orlovi“,

Završetku ovogodišnjih konzervatorskih i restauratorskih radova prisustvovalo je i  udruženje „Beli orlovi“, koje neguje viteštvo i kulturu srednjeg veka kod Srba. Imali smo priliku da ih vidimo u srednjovekovnim odorama iz 12. I 13. stoleća i vitezove iz tog perioda sa oklopima, koji su bili prava atrakcija za sve posetioce.

– Naše Udruženje se bavi očuvanjem veličanstvene srednjovekovne srpske istorije, ali i istorijskom rekonstrukcijom celog Balkana. Imamo različite radionice poput: kovačkih, okloparskih, obućarskih, saračkih i drvodeljačkih … koje proizvode opremu potrebnu u prikazima srednjovekovnog života. Radimo rekonstrukcije bitaka, streličarstva, kao i mnogih drugih veština iz tog perioda. U svetu je već praksa da se svaki istorijski lokalitet oživi za turiste. Velika je čast za nas da smo ovde u Studenici rekonstruisali život Nemanjića iz tog perioda – kaže Bojan Tasić iz „Belih orlova“.

Tekst Srećko Stojković, Foto Saša Ilić | Ilustrovana Politika