Spomenici kulture su svedočanstvo proteklih vremena i svojim izgledom pružaju podatke o vremenu svog nastanka i postojanja.U Studeničkom kraju nalazi se veliki broj kulturno-istoriskih spomenika a neki od njih uživaju najviši stepen državne zaštite. Opšte je poznato da je manastir Studenica uvršten u UNESKO-vu Svetsku baštinu, ali valja pomenuti i ostale spomenike kulture u Studeničkom kraju koji su manje poznati.
Manastir Studenica
Spomenik upisan na UNESKO-vu listu svetske baštine
Studenica kao najznačajniji manastirski kompleks srednjovekovne Srbije i danas predstavlja veliki umetnički i duhovni centar srpskog naroda. Od XII stoleća, kada je osnovana, ova monaška zajednica ni u jednom trenutku nije prekidala svoj viševekovni život, čiji se kulturni slojevi prepoznaju u nizu graditeljskih i slikarskih ostvarenja. Zadužbina i grobnica rodonačelnika dinastije Nemanjića služila je kao uzor mnogim vladarima ove loze, ne samo kao podsticaj za podizanjem mauzoleja koji bi nalikovali Bogorodičinoj crkvi, već i kao mesto gde bi mogli dati svoj lični doprinos. Tako je, nakon izgradnje manastirskih bedema i katolikona, tu vremenom nastajao niz objekata koji je trebalo da zadovolji potrebe studeničkog bratstva: trpezarija, Radosavljeva priprata, crkve Svetog Nikole i Svetog Jovana, Kraljeva crkva, konaci, itd. Uporedo sa neimarima, radili su u Studenici i brojni slikari, od onih koji su remek-delima vizantijskog živopisa XIII stoleća obeležili put srpskog srednjovekovnog slikarstva, preko dvorske radionice kralja Milutina i vodećih umetnika obnovljene Pećke patrijaršije, do zografa XIX veka. U riznici se čuvaju neki od kapitalnih primeraka srpske primenjene umetnosti. Upisan u Listu Svetske kulturne i prirodne baštine 1986, manastir Studenica je spomenik kulture na kojem se neprekidno izvode zaštitni radovi.
Gornja isposnica Svetog Save (Savovo)
Pripijena uz strme stene Čemerna, desetak kilometara udaljena od manastira Studenice, Gornja isposnica Svetog Save predstavlja živopisan kompleks koga čini jedinstvo prirodnih i graditeljskih elemenata. Datovana je u početku XIII veka i vezuje se za ličnost i književnu delatnost Save Nemanjića. Isposnica je locirana na teško pristupačnom terenu. Najstariji objekti – crkva, stambena zgrada i cisterna – smešteni su na malim proširenjima staze koja je na zapadnoj i istočnoj strani zatvorena zidovima sa kapijama. Hram posvećen Svetom Đorđu je svojim severnim zidom priljubljen uz liticu. Zidan je lomljenim kamenom, jednobrodne osnove sa polukružnom apsidom. Oslikan je, izgleda, početkom XVII veka, u isto vreme kada i crkva Bogorodičinog Pokrova u Donjoj isposnici, a pretpostavlja se i da je u oba spomenika radio Georgije Mitrofanović. Za stambeni deo ovog monaškog staništa (tzv. Kula) iskorišćeno je udubljenje u steni koje je spolja zatvoreno jednostavnim, lučnim zidom, dok je unutrašnjost drvenim konstrukcijama podeljena na četiri sprata. Ispod Kule se nalazi objekat sa dve prostorije podignut na mestu prirodnog izvora. Konzervatorski radovi na crkvi i Kuli završeni su 1994; zaštita ostalih objekata ove ambijentalne celine tek predstoji.
Donja isposnica Svetog Save (Savovo)
Hram Bogorodičinog Pokrova nalazi se desetak kilometara severozapadno od manastira Studenice, u gustoj šumi, na putu kojim se od ušća Savošnice u Studenicu ide ka Gornjoj Savinoj isposnici. Prema predanju, to je zadužbina Nemanjinog najmlađeg sina, Svetog Save. Ne postoje pisani izvori koji bi potvrdili narodno verovanje. Na starinu ovog kultnog mesta možda bi ukazivalo postojanje spratne konstrukcije, pri čemu je podrumska prostorija korišćena kao kosturnica, što je slučaj i sa Savinom isposnicom u Kareji. Donja studenička isposnica je skromnih dimenzija i pravougaone osnove. Crkvu čini naos i oltarski prostor sa dve niše koje ne izlaze iz ravni fasade. Moguće je da je prvobitno postojala i priprata. Početkom XVII veka hram je doživeo svoju prvu obnovu – unutrašnjost je ukrašena freskama visokog kvaliteta koje se pripisuju najdarovitijem slikaru tog doba, Georgiju Mitrofanoviću. Godine 1815. isposnica je ponovo obnovljena – verovatno je tada nastao konak prislonjen uz severni zid hrama tako da čini sa njim neodvojivu celinu. Četiri godine docnije, zograf iz čuvene slikarske porodice, Aleksije Lazović, delimično je obnovio živopis i naslikao ikonostas koji i danas postoji.
Srednjovekovni grad Maglič
Srednjovekovni grad Maglič nalazi se na desnoj obali Ibra, oko 25 km jugozapadno od Kraljeva na putu za Rašku. Postavljen je na uskom platou stenovitog grebena koji dominira čitavom okolinom. Grad je verovatno podignut u XIII veku. Između 1324. i 1337. arhiepiskop Danilo II obnovio je bedeme, crkvu Svetog Đorđa kao i druge „prekrasne“ palate i opremio ih potrebnim stvarima i knjigama. Nakon pada pod tursku upravu Maglič postaje sedište nahije šireg područja. Grad je bio značajan u vreme Bečkog rata (1683–1699) i Drugog srpskog ustanka. Sa tri strane okružen je rekom, a na istočnoj strani je kroz stenu bio prokopan duboki rov. Osnova utvrđenja je u obliku nepravilnog izduženog višeugaonika sa sedam masivnih kula i donžonom. Na vrhu bedema postojale su ograđene šetne staze. U unutrašnjosti grada, u koji se ulazilo kroz lučno zasvedenu kapiju na severnoj strani, sačuvani su znatni ostaci palate i crkve Svetog Đorđa. Crkva je jednobrodna, izdužene pravougaone osnove, sa elementima koji ukazuju na gotska stilska svojstva. Bila je živopisana. Istočno od crkve je cisterna, a uz bedeme su bili objekti za smeštaj straže i drugu namenu. Donžon je imao posebnu cisternu. Na jednoj od južnih kula nalazi se pomoćni ulaz. Arheološki i konzervatorski radovi trajali su, sa prekidima, od 1960. do 1987. godine.
Crkva Svetog Nikole (Ušće)
Crkva Svetog Nikole u Trnjacima blizu Ušća podignuta je na mestu gde su se, prema narodnom verovanju, Nemanjini sinovi Stefan i Vukan pomirili nad očevim moštima koje su 1208. prenošene iz Hilandara za Studenicu. Arhitekturu hrama karakteriše jednostavna pravougaona osnova sa polukružnom apsidom i naglašena visina građeivne. Uticaj gotičkih shvatanja primećuje se i na prozorskim otvorima završenim tzv. „saracenskim” lukom. Za razliku od zidanja koje je izvedeno lomljenim kamenom, prozori su isklesani od radočelskog mermera, i to monofore na podužnim zidovima, odnosno bifore iznad ulaznog portala i na apsidi. Preovladava mišljenje da je do izgradnje crkve došlo u XIV veku, verovatno i zbog ono malo živopisa sačuvanog na unutrašnjoj i spoljnoj strani zapadnog zida. Ostaci fresaka na zapadnoj fasadi gotovo su sasvim izbledeli, pa je nemoguće utvrditi njihov sadržaj. U luneti je svakako bilo poprsje patrona hrama, dok su s druge strane istog arhitektonskog elementa relativno dobro očuvane predstave svetih vrača, koji su izgleda bili naslikani i u potrbušju luka iznad portala. Stilske odlike ovog živopisa određuju njegovo datovanje u prvu polovinu XIV stoleća. Crkva je do 1968. bila u izuzetno derutnom stanju, kada je u celini restaurisana.
Crkva Svetog Nikole, Reka (Zaseok Palež)
U brveničkoj župi, u selu Palež nalazi se mala crkva posvećena Svetom Nikoli. O ovom spomeniku, danas okruženom seoskim grobljem, ne postoje pisani izvori – nepoznat je ktitor kao i vreme nastanka. Osnovni deo hrama je najverovatnije podignut u drugoj polovini XIV veka, dok je priprata kasnije dozidana. Crkva je jednobrodna, sa dubokom polukružnom apsidom i pilastrima koji odvajaju kratak zapadni travej od istočnog. Poluobličasti svod nad naosom niži je od zabata zapadnog zida koji dominira spoljnom vizurom građevine. Zidanje je izvedeno lomljenim kamenom. Unutrašnjost hrama, kao i njegova zapadna fasada, bili su prekriveni freskama koje su delimično sačuvane, a jednim delom skinute sa zidova i prenete u Narodni muzej u Beogradu još 1947. Iako je bojeni sloj u velikoj meri oštećen, između ostalog i usled požara do kojeg je došlo u nepoznato vreme, moguće je naslutiti da je ovo slikarstvo delo veštog majstora čiji je crtež siguran, a figure čvrsto modelovane. Stilske i ikonografske osobenosti upućuju na analogije u srpskom živopisu druge polovine XIV veka. Prve konzervatorske intervencije preduzete su odmah nakon završetka II svetskog rata. Istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovina arhitekturi i živopisu izvođeni su u periodu 1970–1972. godine.
Bogorodičina crkva (Vrh)
Usred seoskog groblja nalazi se crkva koja je menjala patrona, pa je – osim kao Bogorodičina, kakva je danas – poznata i kao crkva Svetog Đorđa. Klesani natpis nad ulazom svedoči da je podignuta 1619/20. Mala, delimično ukopana građevina jednobrodne je osnove sa prislonjenim, u temenu prelomljenim lukovima i dubokom polukružnom apsidom. Njen svod takođe je prelomljen u temenu i ojačan lukom oslonjenim na pilastre, tako da je prostor podeljen na dva traveja. Zidana lomljenim kamenom uz sekundarno korišćenje starijih nadgrobnika, pokrivena je kamenim pločama, a ulaz je zaštićen nadstrešnicom oslonjenom na kamene konzole. Živopis je delimično sačuvan u oltaru i na podužnim zidovima. Monumentalna scena Sveti Đorđe ubija aždaju na severnom zidu i kompozicija Pričešće apostola, često izostavljana iz programa malih grobljanskih bogomolja kakva je ova, bili bi putokazi da se prepozna iskusni majstor koji je dokoraciju izveo neposredno posle gradnje crkve, svakako u trećoj deceniji XVII stoleća. Obimni konzervatorski radovi na arhitekturi izvedeni su 1968, a na živopisu 1974. godine.
Crkva Svetog Aleksija (Milići)
Po predanju, kojem u prilog ide postojanje nekropole iz XIII–XIV veka, na zaravnjenoj uzvišici na sredokraći puteva susreli su se graditelji Studenice i Pridvorice i tu podigli crkvu posvećenu Sretenju. Novi ktitor, Vukašin, sazidao je i živopisao današnju crkvu 1636/7. posvetivši je pustinjaku Aleksiju. Tri i po stoleća potom, Vukašinova crkva proslavlja svetog ratnika Teodora. Skromna, delimično ukopana građevina jednobrodnog naosa sa polukružnom apsidom zasvedena je poluobličastim svodom. Zidana je pritesanim kamenom, brižljivo izvedenog krovnog venca, prozora sa kamenom tranzenom i portala na zapadnoj fasadi. Pošto je dugo bila obrušenog svoda, živopis se očuvao fragmentarno i to samo u donjim partijama zidova, sveden na zonu medaljona i stojećih figura, odnosno scenu Službe arhijereja u oltaru. Uprkos oštećenjima moguće je uočiti darovitost slikara i njegovo nesporno iskustvo, izražene kroz siguran crtež, kolorističku obradu i finu modelaciju inkarnata. Gotovo kaligrafski ispisan ktitorski natpis na severnom zidu s pravom se poredi sa rukopisom majstora koji su živopisali hram Blagoveštenja pod Kablarom i naos crkve u Ježevici. Restauracija obrušene crkve i konzervacija fresaka izvedene su 1972–1973. godine.
Crkva Svetog Nikole (Željeznica)
Crkva Svetog Nikole nalazi se u selu Železnica, oko 10 km južno od manastira Studenice. Podignuta je u XVII veku, pod uticajem hilandarskog graditeljstva. Arheološki je istražena 1994, a prema sačuvanim elementima predviđena je potpuna rekonstrukcija. Crkva je pravougaona građevina podignuta od tesanih kvadera kamena peščara, lomljenog pritesanog kamena i mermernih nadgrobnih spomenika. Nije utvrđeno kako je izgledala podna površina, jedino se može pretpostaviti da su to bile kamene ploče u kombinaciji sa nadgrobnim spomenicima. U crkvu se ulazilo preko šireg stepenika od zaravnjenog lomljenog kamena i sekundarno upotrebljenih kvadera. Istočni zid je ravan, tako da oltarsku apsidu i prostor za đakonikon i proskomidiju čine tri niše. I niše uz oltarski prostor na bočnim zidovima (ukupno ih ima četiri) izvedene su na isti način, od pažljivo obrađenih i profilisanih kvadera peščara sa izrazitim dekorativnim pretenzijama koje se ogledaju u obradi kamena i razuđenom rasporedu. Za niše, kao i za sedam prozora, korišćeni su mermerni nadgrobni spomenici. Na severnom uglu zida, na ulazu u crkvu, otkrivena je konstrukcija sa klupom. U visini krova, na istočnom i jednim manjim delom na severnom zidu, sačuvan je profilisani venac od peščara. Crkva je imala dvoslivni krov prekriven lomljenim pločama, a krovnu konstrukciju činile su drvene grede spajane gvozdenim zakivcima.
Crkva Svete Katarine (Kosurići)
Crkva Svete Katarine nalazi se na groblju u selu Kosurići, oko 8 km južno od manastira Studenica. Po načinu izgradnje i opštem izgledu prepoznaju se odlike lokalnog graditeljstva, tipične za prvu polovinu XVII veka. Crkva je u ruševinama i nije istraživana. To je mala jednobrodna građevina sa polukružnom apsidom, zidana od kamena peščara. Bila je zasvedena poluobličastim svodom od sige, na koji je oslonjen dvovodni krov od kamenih ploča. U oltarskoj apsidi prostor za đakonikon i proskomidiju čine dve pravougaone niše, lučno oblikovane. Za pod su iskorišćeni nadgrobni spomenici sa geometrijskim motivima. Posebno sa istočne strane crkva je ugrožena ukopima savremenih grobova.
Bogorodičina crkva (Dolac)
Bogorodičina crkva u selu Dolac nalazi se par kilometara južno od manastira Studenice. Skoro kvadratna osnova hrama je malih dimenzija, ali njegova dvospratna konstrukcija visoka je oko 6 m, pa izdužena silueta više podseća na kulu nego na bogomolju. Dve istovetne prostorije, postavljene jedna iznad druge i lučno zasvedene, verovatno prvobitno nisu ni bile u funkciji crkve. Donja prostorija je imala jedan otvor na zapadnoj strani, dok je ona spratna imala čak četiri lučna otvora, od kojih su severni i južni bili postavljeni uz istočni zid. Pretpostavlja se da ovakva koncepcija građevine ukazuje na njen nekadašnji funerarni karakter. U doba despota Đurđa Brankovića, tačnije 1441/2, došlo je do obnove o čemu svedoči delimično sačuvani fresko natpis. Kako su tom prilikom zidne površine na spratu živopisane, jasno je da su do te godine izvedene intervencije koje su ovu prostoriju pretvorili u crkvu: otvori grupisani na istočnoj strani su zazidani i formiran je oltarski prostor sa plitkom apsidom, đakonikonom i proskomidijom. Možda je u isto vreme prizidana i velika priprata. Freske su sasvim fragmentarno očuvane u istočnom delu hrama. Istraživački i konzervatorsko-restauratorski radovi su izvođeni 1969. godine.